सोमवार, २७ एप्रिल, २०२६

टेस्ट व उत्तर सूची- विज्ञान* *घटक- इयत्ता- सातवी, पाठ एक ते चार

*TET/CTET परीक्षा उपयुक्त*

*टेस्ट व उत्तर सूची*

*दिवस- 45 वा*

*वार- शनिवार, दि- 25/4/2026*

*वेळ- 8.00 ते 9.00(संध्या)*

*विषय- विज्ञान*

*घटक- इयत्ता- सातवी, पाठ एक ते चार

🔽🔽🔽🔽🔽🔽🔽

Pdf नोट्स,- विज्ञान* *घटक- इयत्ता- सातवी, पाठ एक ते चार

*TET/CTET परीक्षा उपयुक्त*

*Pdf नोट्स, टेस्ट व उत्तर सूची*

*दिवस- 45 वा*

*वार- शनिवार, दि- 25/4/2026*

*वेळ- 8.00 ते 9.00(संध्या)*

*विषय- विज्ञान*

*घटक- इयत्ता- सातवी, पाठ एक ते चार

🔽🔽🔽🔽🔽🔽🔽

4th Scholarship ABCD काही स्पष्टीकरणासह Ans 26.04.2026 Final

4️⃣0️⃣ दिवसात अभ्यासक्रम पूर्ण आराखडा

महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा (MAHA TET) आणि केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET) २०२६: ४० दिवसांची सर्वसमावेशक धोरणात्मक तयारी आणि 'मिशन २०२६' आराखडा

मार्गदर्शक: श्री.प्रशांत पेंधे सर 🙏**

*Z.P. शाळा सपाटपाडा, ता. शहापूर*

महाराष्ट्र राज्यातील प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक स्तरावर शिक्षक म्हणून नियुक्ती मिळवण्यासाठी 'शिक्षक पात्रता परीक्षा' (TET) उत्तीर्ण होणे हे कायदेशीर आणि शैक्षणिकदृष्ट्या अनिवार्य आहे. केंद्र सरकारच्या 'शिक्षण हक्क कायदा २००९' (RTE) नुसार, गुणवत्तेच्या निकषांवर आधारित शिक्षकांची निवड करण्यासाठी ही परीक्षा एक प्रभावी गाळणी म्हणून कार्य करते. २०२६ च्या परीक्षा चक्रासाठी उमेदवारांसमोर असलेले आव्हान केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचे नसून, बदलत्या शैक्षणिक धोरणानुसार (NEP 2020) विचारण्यात येणाऱ्या 'उपयोजनात्मक' प्रश्नांची तयारी करण्याचे आहे. प्रशांत पेंधे सरांच्या 'मिशन TET/CTET २०२६' या उपक्रमांतर्गत मांडण्यात आलेला ४० दिवसांचा अभ्यास आराखडा, उमेदवारांना विषयांच्या सखोल आकलनापासून ते प्रत्यक्ष प्रश्न सोडवण्याच्या कौशल्यापर्यंत सक्षम बनवतो.

शैक्षणिक मानसशास्त्र आणि बालविकास: अध्यापनाचा गाभा

सौ. निर्मलाताई थोपटे अध्यापक विद्यालय भोर येथील श्री प्रशांत प्रल्हाद पेंधे माजी विद्यार्थी या विद्यालयातील श्री मुजावर सर यांच्या प्रेरणेतून व त्यांच्या मानसशास्त्र या विषयावर अभ्यास करून खूप छान मार्क व अध्ययन केलेले असून तेच या 4️⃣0️⃣ दिवसाच्या मानसशास्त्र विषयात प्रतिबिंबित होत आहे.

शिक्षक पात्रता परीक्षेतील 'बालविकास आणि अध्यापनशास्त्र' (Child Development and Pedagogy - CDP) हा विभाग सर्वात महत्त्वाचा मानला जातो, कारण तो केवळ ३० गुणांचा स्वतंत्र विभाग नसून, इतर सर्व विषयांच्या अध्यापनशास्त्रीय प्रश्नांचा आधार आहे. हा विभाग ६ ते ११ वयोगटातील (पेपर १) आणि ११ ते १४ वयोगटातील (पेपर २) मुलांच्या मानसशास्त्रीय वैशिष्ट्यांवर लक्ष केंद्रित करतो.

विकास आणि अध्ययनाचे मूलभूत सिद्धांत

मुलांच्या वाढीची आणि विकासाची प्रक्रिया समजून घेणे हा या अभ्यासाचा मुख्य उद्देश आहे. जीन पियाजे (Jean Piaget) यांचा बोधात्मक विकासाचा सिद्धांत मुलांच्या बुद्धीच्या चार अवस्थांचे वर्णन करतो, ज्यामध्ये मुले माहिती कशी ग्रहण करतात आणि तिचे वर्गीकरण कसे करतात हे स्पष्ट केले आहे. लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky) यांचा 'सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत' अध्ययनातील सामाजिक संवादाचे महत्त्व अधोरेखित करतो, विशेषतः 'झोन ऑफ प्रॉक्सिमल डेव्हलपमेंट' (ZPD) ही संकल्पना वर्गातील अध्यापनात अत्यंत उपयुक्त ठरते. लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg) यांचा नैतिक विकासाचा सिद्धांत मुलांच्या वागण्यामागील नैतिक प्रेरणांचे स्पष्टीकरण देतो, जे वर्ग व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे आहे.

अध्ययन प्रक्रियेमध्ये वर्तनवाद (Behaviorism), रचनात्मकवाद (Constructivism) आणि निरीक्षणात्मक अध्ययन (Observational Learning) यांसारख्या विविध दृष्टिकोनांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अल्बर्ट बांडुरा (Albert Bandura) यांच्या सामाजिक अध्ययनानुसार, मुले सभोवतालच्या व्यक्तींच्या वर्तनाचे अनुकरण करून शिकतात, त्यामुळे शिक्षकाची आदर्श प्रतिमा वर्गात महत्त्वाची ठरते.

समावेशित शिक्षण आणि विशेष गरजा

२०२६ च्या अभ्यासक्रमात 'समावेशित शिक्षण' (Inclusive Education) या संकल्पनेवर विशेष भर देण्यात आला आहे. यामध्ये सामान्य वर्गातच विशेष गरजा असणारी बालके (CWSN), वंचित घटकांतील मुले आणि प्रज्ञावान मुले यांना एकत्र शिकवण्याच्या पद्धतींचा समावेश होतो. अध्ययन अक्षमता जसे की डिस्लेक्सिया (वाचन अक्षमता), डिस्ग्राफिया (लेखन अक्षमता) आणि डिस्कॅल्क्युलिया (गणितीय अक्षमता) असलेल्या विद्यार्थ्यांची ओळख पटवणे आणि त्यांच्यासाठी उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching) करणे ही शिक्षकाची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी असल्याचे विश्लेषण अभ्यासातून दिसून येते.

भाषा सक्षमता: मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी

भाषा विषय हे परीक्षेमध्ये केवळ व्याकरण तपासायचे माध्यम नसून, ते उमेदवाराची संवाद कौशल्ये आणि आकलन क्षमता तपासण्याचे साधन आहेत. पेपर १ आणि पेपर २ मध्ये मिळून ६० गुणांसाठी दोन भाषा अनिवार्य असतात.

मराठी व्याकरण आणि अध्यापनशास्त्र

मराठी ही 'भाषा १' म्हणून घेणाऱ्या उमेदवारांकडून व्याकरणातील अचूकता आणि साहित्यिक आकलनाची अपेक्षा असते. यामध्ये प्रामुख्याने वर्णमाला, संधी, शब्दांच्या जाती (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद), विभक्ती आणि काळ या घटकांवर प्रश्न विचारले जातात. प्रगत व्याकरणात समास, प्रयोग आणि अलंकार यांसारखे क्लिष्ट विषय समाविष्ट आहेत, ज्याचा सराव ४० दिवसांच्या आराखड्यात तिसऱ्या दिवशी आणि त्यानंतर नियमितपणे नियोजित केला आहे.

मराठी अध्यापनशास्त्रात भाषेची चार मूलभूत कौशल्ये—श्रवण, भाषण, वाचन आणि लेखन (LSRW)—यांच्या विकासावर लक्ष दिले जाते. उताऱ्यावरील प्रश्नांमध्ये केवळ माहिती शोधणे अपेक्षित नसून, त्यातील गर्भित अर्थ आणि लेखकाचा दृष्टिकोन समजून घेणे आवश्यक असते.

हिंदी भाषा आणि व्याकरण

हिंदी भाषा निवडणाऱ्या उमेदवारांसाठी संधी, समास, उपसर्ग, प्रत्यय आणि मुहावरे हे घटक महत्त्वाचे आहेत. हिंदी अध्यापनशास्त्रात 'भाषा अर्जन' (Language Acquisition) आणि 'भाषा अधिगम' (Language Learning) यातील फरक समजून घेणे अनिवार्य आहे. भाषेच्या विविधतेमुळे वर्गात निर्माण होणारी आव्हाने आणि बहुभाषिकता (Multilingualism) ही अडथळा नसून एक संसाधन (Resource) कशी ठरू शकते, यावर उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात.

इंग्रजी भाषा सक्षमता (English Proficiency)

इंग्रजी विषयामध्ये उमेदवारांना 'Parts of Speech', 'Tenses', 'Active and Passive Voice' आणि 'Direct and Indirect Speech' या घटकांचा सखोल सराव करावा लागतो. इंग्रजी अध्यापनशास्त्रात (Pedagogy) अध्यापनाच्या विविध पद्धती जसे की 'Grammar-Translation Method', 'Direct Method' आणि 'Communicative Language Teaching' (CLT) यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. विज्ञानाधारित किंवा वर्णनात्मक उताऱ्यांचे वाचन करताना शब्दसंग्रहावर (Vocabulary) पकड असणे गुणांची टक्केवारी वाढवण्यासाठी मदत करते.

गणित आणि तार्किक विचार क्षमता

गणित विषयाचा अभ्यासक्रम हा केवळ संख्यात्मक क्रियांपुरता मर्यादित नसून, तो तर्कसंगत विचार करण्याच्या क्षमतेवर आधारित आहे. पेपर १ साठी पाचवीपर्यंतच्या अभ्यासक्रमावर आधारित पण काठिण्य पातळी माध्यमिक स्तराची असलेले प्रश्न विचारले जातात.

गणितीय आशय आणि संबोध

संख्या पद्धती: नैसर्गिक, पूर्ण, पूर्णांक आणि परिमेय संख्यांची ओळख.

भूमिती: द्विमितीय (2-D) आणि त्रिमितीय (3-D) आकारांची ओळख, सममिती आणि भौमितिक रचना.

मापन: लांबी, वजन, धारकता, वेळ आणि चलन यांवरील क्रिया. गणितात क्षेत्राफळ (Area = l \times b) आणि परिमिती यांसारखी सूत्रे तोंडपाठ असणे अनिवार्य आहे.

माहिती हाताळणी: स्तंभालेख, पाय-चार्ट आणि सरासरी काढणे यांसारखे सांख्यिकी घटक.

गणित अध्यापनशास्त्र (Maths Pedagogy)

गणिताचे स्वरूप तार्किक आहे आणि ते मुलांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीला शिस्त लावते. गणिताच्या अध्यापनात येणाऱ्या समस्या, गणिताची भाषा आणि मूल्यमापनाच्या विविध पद्धती (औपचारिक आणि अनौपचारिक) यांवर आधारित प्रश्न ३० पैकी १५ गुणांसाठी विचारले जातात. विद्यार्थ्यांच्या चुकांचे विश्लेषण (Error Analysis) करून त्यांना योग्य दिशा देणे ही २०२६ च्या परीक्षेतील एक महत्त्वाची संकल्पना आहे.

परिसर अभ्यास आणि सामाजिक शास्त्रे

परिसर अभ्यास (Environmental Studies - EVS) हा विषय विज्ञान, भूगोल, इतिहास आणि नागरिकशास्त्र यांचा संगम आहे. हा विषय मुलाला त्याच्या सभोवतालच्या पर्यावरणाशी जोडण्याचे काम करतो.

प्रमुख संकल्पनात्मक गाभा (Themes)

१. कुटुंब आणि मित्र: नातेसंबंध, काम आणि खेळ, प्राणी आणि वनस्पती.

२. अन्न आणि पोषण: अन्नाचे घटक, पचनसंस्था आणि अन्नाची नासाडी टाळण्याचे उपाय.

३. पाणी आणि हवा: पाण्याचे स्रोत, जलप्रदूषण आणि हवेचे गुणधर्म.

४. निवारा आणि प्रवास: घरांचे प्रकार आणि वाहतुकीची साधने.

५. आपण ज्या गोष्टी करतो आणि बनवतो: मानवी कौशल्ये आणि व्यवसाय.

सामाजिक शास्त्रांच्या (Paper 2) संदर्भात इतिहासामध्ये प्राचीन, मध्ययुगीन आणि आधुनिक भारताचा इतिहास, तर भूगोलात पृथ्वी, सौरमाला आणि नैसर्गिक संसाधने यांचा समावेश होतो. नागरिकशास्त्रामध्ये भारतीय संविधानाची मूलभूत तत्त्वे आणि लोकशाही प्रणालीचा अभ्यास आवश्यक आहे.

मिशन TET/CTET २०२६: ४० दिवसांचा मास्टर प्लॅन

प्रशांत पेंधे सरांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार करण्यात आलेला हा अभ्यासक्रम तक्त्या स्वरूपात खालीलप्रमाणे आहे. यामध्ये दररोज ५ महत्त्वाच्या धड्यांचा सराव करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

अभ्यास नियोजन तक्ता (४० दिवस)

1️⃣पहिला ग्रुप 👇🖲️

https://chat.whatsapp.com/DESDpPHoo3x77US1YwQf2Z?mode=gi_t

2️⃣दुसरा ग्रुप 👇🖲️

https://chat.whatsapp.com/DZk3Dec43AMBbDjNSo9VG2?mode=gi_t

प्रगत विश्लेषण: यश मिळवण्यासाठीच्या धोरणात्मक पद्धती

शिक्षक पात्रता परीक्षेत यशस्वी होण्यासाठी केवळ पाठांतर उपयोगाचे नाही. प्रश्न कशा प्रकारे विचारले जातात हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

प्रश्नांचे स्वरूप आणि उपयोजन (Application-Based Questions)

परीक्षेत विचारले जाणारे ५०% पेक्षा जास्त प्रश्न हे उपयोजनात्मक असतात. उदाहरणार्थ, मानसशास्त्रामध्ये 'पियाजेचा सिद्धांत सांगा' असा प्रश्न न विचारता, 'एका ७ वर्षाच्या मुलाला दोन वेगवेगळ्या आकाराच्या पात्रातील समान पाणी ओळखता येत नाही, तर तो पियाजेच्या कोणत्या अवस्थेत आहे?' अशा प्रकारे प्रश्न विचारले जातात. उमेदवारांनी प्रत्येक संकल्पनेचे वर्गात कसे उपयोजन करता येईल, यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

मागील वर्षाच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण (PYQ Analysis)

२०१३ ते २०२५ या कालावधीतील प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की, काही घटक सातत्याने विचारले जातात. गणितामध्ये 'संख्या पद्धती' आणि 'भूमिती', तर परिसर अभ्यासात 'आरोग्य' आणि 'इतिहास' यांवर सर्वाधिक भर असतो. ४० दिवसांच्या या मिशनमध्ये शेवटचे १० दिवस केवळ प्रश्नपत्रिका सोडवण्यासाठी राखीव ठेवल्यास वेळ व्यवस्थापन (Time Management) सुधारते. १५० मिनिटांत १५० प्रश्न सोडवण्यासाठी प्रत्येक प्रश्नाला १ मिनिट मिळतो, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

नकारात्मक गुणांचा अभाव आणि स्मार्ट गेसिंग

TET/CTET परीक्षेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये नकारात्मक गुण (Negative Marking) नाहीत. त्यामुळे उमेदवारांनी सर्व प्रश्न सोडवणे अनिवार्य आहे. जर एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर माहित नसेल, तर 'Elimination Method' चा वापर करून चुकीचे पर्याय वगळून योग्य उत्तरापर्यंत पोहोचता येते. विशेषतः अध्यापनशास्त्राच्या प्रश्नांमध्ये मुलांच्या हिताचा आणि सकारात्मक दृष्टिकोनाचा पर्याय बहुधा बरोबर असतो.

विषयानुसार सखोल अंतर्दृष्टी आणि सूक्ष्म नियोजन

मानसशास्त्र: अध्ययनाचे मानसशास्त्रीय पैलू

अध्ययन प्रक्रियेवर परिणाम करणारे वैयक्तिक आणि पर्यावरणीय घटक समजून घेणे आवश्यक आहे. प्रेरणा (Motivation) हा अध्ययनाचा कणा आहे. मास्लो यांची 'गरजांची श्रेणी' (Maslow's Hierarchy) आणि रिइन्फोर्समेंट (Reinforcement) या संकल्पना वर्गातील शिस्त आणि शिकण्याची आवड निर्माण करण्यासाठी कशा वापरायच्या, याचे आकलन परीक्षेत तपासले जाते. मुलांच्या बुद्धिमत्तेचे मापन करण्यासाठी हॉवर्ड गार्डनर यांचा 'बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत' (Multiple Intelligences) अत्यंत उपयुक्त आहे, ज्यावर २०२६ च्या परीक्षेत प्रश्न विचारले जाण्याची दाट शक्यता आहे.

भाषा २: इंग्रजी आणि हिंदीची तयारी

अनेक उमेदवारांना इंग्रजी विषयाची भीती वाटते. परंतु, जर व्याकरणामधील मूलभूत नियम आणि अध्यापनशास्त्रातील 'Learning and Acquisition' या संकल्पना नीट समजल्या तर हा विषय अत्यंत गुणदायी ठरू शकतो. इंग्रजीमध्ये 'Figure of Speech' (अलंकार) ओळखा किंवा 'Prepositions' भरा अशा स्वरूपाचे थेट प्रश्न असतात, ज्यांचा सराव शब्दसंग्रह वाढवून करता येतो. हिंदीमध्ये गद्य आणि पद्य उताऱ्यांचा सराव केल्यास १५ पैकी १२-१३ गुण सहज मिळू शकतात.

गणित: सूत्रांचा आणि तर्काचा खेळ

गणिताचा सराव करताना केवळ उत्तरे काढणे महत्त्वाचे नसून, ती कमी वेळात काढणे आवश्यक आहे. पायथागोरसचे त्रिकूट, वर्ग, घन आणि महत्त्वाचे पाढे पाठ असल्यास परीक्षेतील वेळ वाचतो. गणिताच्या अध्यापनशास्त्रामध्ये 'गणिताची भीती' (Math Anxiety) घालवण्यासाठीच्या पद्धती आणि 'निदानात्मक चाचणी' (Diagnostic Test) यांवर लक्ष द्यावे.

परिसर अभ्यास: बहुविद्याशाखीय दृष्टिकोन

परिसर अभ्यासाचा आवाका मोठा असला तरी तो इयत्ता ३ री ते ८ वी च्या पाठ्यपुस्तकांभोवती फिरतो. महाराष्ट्राचा भूगोल आणि इतिहास यावर स्थानिक परीक्षेमध्ये विशेष भर असतो. पर्यावरणाशी संबंधित चालू घडामोडी (Current Affairs) जसे की नवे राष्ट्रीय उद्याने किंवा पर्यावरणीय कायदे यांवरही प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

डिजिटल युगात मिशन TET २०२६ चे महत्त्व

प्रशांत पेंधे सरांच्या 'मिशन TET/CTET २०२६' उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये व्हॉट्सॲप आणि टेलिग्रामच्या माध्यमातून शिक्षकांना दररोज ५ धड्यांचा सराव पुरवला जातो. यामुळे अभ्यासात सातत्य राहते. उमेदवारांनी अशा समूहांचा वापर करून दररोजच्या सराव चाचण्या (Daily Tests) सोडवाव्यात. तंत्रज्ञानाचा वापर करून ऑडिओ नोट्स किंवा यूट्यूबवरील मॅरेथॉन लेक्चर्स पाहणे हे शेवटच्या क्षणी उजळणी करण्यासाठी प्रभावी ठरते.

निष्कर्षात्मक शिफारसी

४० दिवसांच्या या मिशनमध्ये यशस्वी होण्यासाठी खालील तीन स्तंभांवर भर देणे आवश्यक आहे:

१. संकल्पनात्मक स्पष्टता (Conceptual Clarity): केवळ वस्तुनिष्ठ प्रश्नांचा सराव न करता त्यामागील सिद्धांतांचे वाचन करावे.

२. सातत्यपूर्ण सराव (Consistent Practice): दररोज किमान ५ ते ६ तास अभ्यासाचे नियोजन करून दिलेल्या ४० दिवसांच्या आराखड्याचे पालन करावे.

३. आत्मविश्वास आणि वेळ व्यवस्थापन: प्रत्यक्ष परीक्षेपूर्वी किमान १० पूर्ण लांबीच्या सराव प्रश्नपत्रिका (Full Length Mock Tests) सोडवाव्यात, ज्यामुळे परीक्षेचा ताण कमी होतो आणि आत्मविश्वास वाढतो.

शेवटी, शिक्षक पात्रता परीक्षा ही केवळ एक पात्रता नसून, ती भावी पिढी घडवणाऱ्या शिक्षकाची क्षमता तपासण्याची प्रक्रिया आहे. 'मिशन २०२६' चा हा ४० दिवसांचा प्रवास प्रामाणिकपणे पूर्ण केल्यास यश निश्चित आहे.

(टीप: हा अहवाल उपलब्ध संशोधन सामग्रीवर आधारित असून २०२६ च्या परीक्षेसाठी एक धोरणात्मक मार्गदर्शक म्हणून कार्य करतो. अधिक तपशीलासाठी अधिकृत वेबसाइट्स आणि प्रशांत पेंधे सरांच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपचा संदर्भ घ्यावा.)