*TET इतिहास लेख क्र. २*
१. महाजनपदे आणि मगधचा उदय
इ.स.पूर्व ६ व्या शतकात भारतात १६ मोठी राज्ये (महाजनपदे) उदयास आली. बौद्ध ग्रंथ 'अंगुत्तर निकाय' मध्ये याची यादी मिळते.
प्रमुख महाजनपदे:
काशी: वाराणसी
कोसल: श्रावस्ती
वज्जी: वैशाली (गणराज्य)
मल्ल: कुशीनगर (गणराज्य)
अवंती: उज्जयिनी
गांधार: तक्षशिला
अश्मक: पैठण (दक्षिणेतील एकमेव)
मगध: राजगृह (सर्वात शक्तिशाली)
मगधचा उदय: मगधच्या उदयामागे सुपीक जमीन, लोखंडाच्या खाणी, हत्तींची उपलब्धता आणि गंगेमुळे होणारी जलवाहतूक ही प्रमुख कारणे होती.
हर्यक वंश:
बिंबिसार: पहिला महत्त्वाचा राजा. अंग राज्य जिंकले. बुद्धाचा समकालीन.
अजातशत्रू: बिंबिसाराचा पुत्र. काशी व वज्जी जिंकले. याच्या काळात पहिली बौद्ध संगिती (राजगृह) भरली.
शिशुनाग वंश:
कालाशोक: याच्या काळात दुसरी बौद्ध संगिती (वैशाली) भरली.
नंद वंश:
महापद्म नंद: 'भारताचा पहिला साम्राज्य निर्माता' व 'एकराट' पदवी.
धनानंद: शेवटचा नंद राजा. याच्याच काळात सिकंदरचे आक्रमण (इ.स.पूर्व ३२६) झाले.
२. नवीन विचार प्रवाह: जैन आणि बौद्ध धर्म
जैन धर्म (Jainism)
२४ तीर्थंकर. पहिले ऋषभदेव, २३ वे पार्श्वनाथ.
वर्धमान महावीर (२४ वे तीर्थंकर):
जन्म: कुंडग्राम (वैशाली).
ज्ञानप्राप्ती: 'कैवल्य' (जृंभिकग्राम).
निर्वाण: पावापुरी.
शिकवण:
त्रिरत्ने: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चरित्र.
पंच महाव्रते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (साठा न करणे) आणि ब्रह्मचर्य (महावीरांनी जोडले).
अनेकांतवाद (सत्याचे अनेक पैलू).
पंथ:
श्वेतांबर (स्थूलभद्र) - पांढरी वस्त्रे.
दिगंबर (भद्रबाहू) - वस्त्रत्याग.
बौद्ध धर्म (Buddhism)
गौतम बुद्ध (सिद्धार्थ):
जन्म: लुंबिनी.
गृहत्याग: 'महाभिनिष्क्रमण'.
ज्ञानप्राप्ती: बोधगया (पिंपळ वृक्ष).
पहिले प्रवचन: सारनाथ ('धम्मचक्र प्रवर्तन').
निर्वाण: कुशीनगर ('महापरिनिर्वाण').
शिकवण:
चार आर्यसत्ये: (१. जगात दुःख आहे, २. दुःखाला कारण आहे (तृष्णा), ३. दुःखाचा नाश होतो, ४. दुःखनाशाचा मार्ग आहे).
अष्टांग मार्ग: (हाच दुःखनाशाचा मार्ग).
मध्यम मार्ग: (अति भोग आणि अति तप यांतील सुवर्णमध्य).
त्रिपिटक: (पाली भाषा) - सुत्त पिटक, विनय पिटक, अभिधम्म पिटक.
बौद्ध संगिती (परिषदा):
पहिली: राजगृह (अजातशत्रू).
दुसरी: वैशाली (कालाशोक).
तिसरी: पाटलीपुत्र (अशोक).
चौथी: काश्मीर (कनिष्क) - हीनयान व महायान पंथात विभागणी.
३. मौर्य साम्राज्य (पहिले भारतीय साम्राज्य)
चंद्रगुप्त मौर्य:
नंद राजा धनानंदाचा पराभव करून चाणक्य (कौटिल्य) याच्या मदतीने मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.
चाणक्याचा ग्रंथ: अर्थशास्त्र (राज्यशास्त्र).
ग्रीक सेनापती सेल्युकस निकेटर याचा पराभव केला.
मेगास्थेनिस हा सेल्युकसचा राजदूत चंद्रगुप्ताच्या दरबारी होता, त्याने इंडिका हा ग्रंथ लिहिला.
बिंदुसार:
चंद्रगुप्ताचा पुत्र.
सम्राट अशोक:
भारतातील सर्वश्रेष्ठ राजांपैकी एक. 'देवानांपिय पियदस्सी'.
कलिंग युद्ध (इ.स.पूर्व २६१): या युद्धातील रक्तपात पाहून अशोकाचे हृदयपरिवर्तन झाले व त्याने बौद्ध धर्म स्वीकारला.
अशोकाचा धम्म: हा एक धर्म नसून नैतिक आचारसंहिता होती (वडिलधाऱ्यांचा आदर, अहिंसा, सहिष्णुता).
धम्म प्रसार: 'धम्म महामत्त' अधिकाऱ्यांची नेमणूक. पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले.
तिसरी बौद्ध संगिती पाटलीपुत्र येथे भरवली.
अशोकाचे शिलालेख:
लोकांशी संवाद साधण्यासाठी हे लेख दगडी स्तंभांवर व शिळांवर कोरले.
भाषा: प्राकृत. लिपी: प्रामुख्याने ब्राह्मी (डावीकडून उजवीकडे) आणि खरोष्ठी (वायव्य भारत).
हे शिलालेख वाचण्यात जेम्स प्रिन्सेप याला १८३७ मध्ये यश आले.
१३ व्या शिलालेखात कलिंग युद्धाचे वर्णन आहे.
सारनाथ येथील 'सिंहस्तंभ' (चतुर्मुख सिंह) हे भारताचे राष्ट्रचिन्ह आहे.
मौर्य प्रशासन व पतन:
प्रशासन अत्यंत केंद्रीकृत होते.
'समाहर्ता' (कर गोळा करणारा) व 'सन्निधाता' (कोषाध्यक्ष) हे प्रमुख अधिकारी होते.
अशोकानंतरचे राजे कमकुवत ठरले.
शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याची हत्या त्याचा सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने केली व शुंग वंशाची स्थापना झाली.
🌸🌸🌸🌸🌸🌸🌸🌸
