टीईटी (TET) पेपर १ आणि २ साठी 'समास' हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. खालीलप्रमाणे 'समास', त्याचे प्रकार, नियम आणि उदाहरणांच्या नोट्स तयार केल्या आहेत:
मार्गदर्शक: प्रशांत पेंधे सर 🙏**
*Z.P. शाळा सपाटपाडा, ता. शहापूर*
समास (Samas)
व्याख्या: शब्दांच्या एकत्रीकरणाला 'समास' असे म्हणतात. दोन किंवा अधिक शब्द जेव्हा एकमेकांतील परस्पर संबंधामुळे एकत्र येतात, तेव्हा जो नवीन जोडशब्द तयार होतो, त्याला 'सामासिक शब्द' म्हणतात.
समासाचे मुख्य ४ प्रकार:
१. अव्ययीभाव समास (Avyayibhav Samas)
नियम: या समासात पहिले पद महत्त्वाचे असते आणि तो सामासिक शब्द वाक्यात 'क्रियाविशेषण अव्यय' म्हणून वापरला जातो.
-
उदाहरणे:
- आजन्म: जन्मापासून
- यथाशक्ती: शक्तीप्रमाणे
- प्रतिदिन: प्रत्येक दिवशी
- गावोगावी: प्रत्येक गावी (शब्दाची द्विरुक्ती)
२. तत्पुरुष समास (Tatpurush Samas)
नियम: या समासात दुसरे पद महत्त्वाचे असते. विग्रह करताना अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्द जोडावा लागतो.
- विभक्ती तत्पुरुष: सुखप्राप्त (सुखाला प्राप्त), राजवाडा (राजाचा वाडा).
- कर्मधारय समास: यात दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा) असतात. उदा. नीलकमल (निळे असे कमळ), महाराष्ट्र (महान असे राष्ट्र).
- द्विगु समास: पहिले पद 'संख्याविशेषण' असते. उदा. पंचवटी (पाच वडांचा समूह), त्रिभुवन (तीन भुवनांचा समूह).
३. द्वंद्व समास (Dvandva Samas)
नियम: या समासात दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान महत्त्वाची असतात.
- इतरेतर द्वंद्व: विग्रह करताना 'आणि', 'व' वापरावे लागते. उदा. आई-वडील (आई आणि वडील), बहीण-भाऊ.
- वैकल्पिक द्वंद्व: विग्रह करताना 'किंवा', 'वा', 'अथवा' वापरावे लागते. उदा. खरे-खोटे (खरे किंवा खोटे), पाप-पुण्य.
- समाहार द्वंद्व: पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचाही समावेश असतो. उदा. मीठ-भाकर (मीठ, भाकर व इतर साधे पदार्थ), भाजी-पाला.
४. बहुव्रीही समास (Bahuvrihi Samas)
नियम: या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो. हा सामासिक शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण असतो.
-
उदाहरणे:
- नीलकंठ: ज्याचा कंठ निळा आहे असा तो (शंकर).
- गजानन: गजाचे (हत्तीचे) आनन (मुख) आहे ज्याला असा तो (गणपती).
- लंबोदर: ज्याचे उदर लांब आहे असा तो.
TET परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स:
१. द्विगु समास हा नेहमी समूह किंवा संख्या दर्शवतो, हे लक्षात ठेवा.
२. कर्मधारय आणि बहुव्रीही मध्ये गल्लत करू नका. कर्मधारय स्वतःबद्दल सांगतो, तर बहुव्रीही तिसऱ्या व्यक्तीकडे निर्देश करतो.
३. विग्रह करताना वापरलेली अव्यये (आणि, किंवा, अथवा) कोणत्या समासाची आहेत, यावर लक्ष द्या.
