विषय - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र घटक - 1. अध्ययन उपपत्ती नोट्स बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र (CDP) मधील 'अध्ययन उपपत्ती' (Learning Theories) हा घटक मुले कशी शिकतात, वर्तन कसे बदलतात आणि त्यांच्या विकासात पर्यावरणाचा काय वाटा आहे हे समजून घेण्यास मदत करतो. YouTube या अंतर्गत मुख्यत्वे वर्तणूकवादी, बोधनात्मक (पियाजे, वायगोत्स्की), आणि सामाजिक निरीक्षणात्मक उपपत्तींचा अभ्यास केला जातो.
महत्त्वाचे मुद्दे - अध्ययन उपपत्ती (Learning Theories):
अध्ययन संक्रमण (Learning Transfer): हे ज्ञानाचे एका परिस्थितीतून दुसऱ्या परिस्थितीत होणारे संक्रमण आहे, ज्यामध्ये शक्तीवादी, समान घटक, आणि सामान्यीकरण उपपत्ती यांचा समावेश होतो.
बोधनात्मक विकास सिद्धांत (Cognitive Development Theory): जीन पियाजे यांनी मुलांच्या मानसिक विकासाचे चार टप्पे सांगितले आहेत: संवेदन-कारक (Sensory Motor), पूर्व-क्रियात्मक (Pre-operational), मूर्त-क्रियात्मक (Concrete operational) आणि औपचारिक-क्रियात्मक (Formal operational).
सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत (Social Constructivism): लेव्ह वायगोत्स्की यांनी शिकण्यामध्ये सामाजिक संवाद आणि संस्कृतीचे महत्त्व प्रतिपादन केले आहे.
अध्ययन उपपत्तींचे प्रकार (Types of Learning Theories):
वर्तणूकवादी (Behaviorist): पॅव्हलॉव्ह (अभिजात अभिसंधान), स्किनर (क्रियाप्रसूत अभिसंधान), थॉर्नडाइक (प्रयत्न-प्रमाद).
बोधनात्मक (Cognitive): पियाजे, ब्रुनर.
सामाजिक (Social): अल्बर्ट बांडुरा.
अध्यापनशास्त्रातील महत्त्व:
अध्ययन उपपत्ती शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या वयोगटानुसार, त्यांची समज आणि गरजा लक्षात घेऊन शिकवण्याची योग्य पद्धत निवडण्यास मदत करतात
१. अध्ययन उपपत्ती (Learning Theory) म्हणजे विद्यार्थ्यांमध्ये ज्ञान, कौशल्य, वर्तन व मूल्ये कशी विकसित होतात याचा अभ्यास करणारा
२. अध्ययन उपपत्ती शिक्षण प्रक्रियेत विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी मार्गदर्शक ठरते. शिकण्या
३. अध्ययन उपपत्ती शिक्षकांना योग्य अध्यापन पद्धती निवडण्यास मदत करते.
४. अध्ययन उपपत्तीमुळे विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील बदल समजून घेता येतात.
५. अध्ययन म्हणजे अनुभव आणि सरावामुळे वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी बदल.
६. अध्ययन उपपत्ती मुख्यतः वर्तनवादी, संज्ञानात्मक आणि रचनावादी अशा प्रकारांमध्ये विभागली जाते.
७. वर्तनवादी उपपत्ती मते अध्ययन हे बाह्य उत्तेजन व प्रतिसाद यावर आधारित असते.
८. वर्तनवादी उपपत्तीचे प्रमुख शास्त्रज्ञ इव्हान पावलॉव्ह होते.
९. पावलॉव्ह यांनी शास्त्रीय अनुबंधन (Classical Conditioning) सिद्धांत मांडला.
१०. पावलॉव्ह यांनी कुत्र्यांवर प्रयोग करून उत्तेजन व प्रतिसाद यातील संबंध स्पष्ट केला.
११. वर्तनवादी उपपत्तीतील दुसरे महत्त्वाचे शास्त्रज्ञ जॉन बी. वॉटसन होते.
१२. वॉटसन यांनी मानवी वर्तनाचे वैज्ञानिक अध्ययन करण्यावर भर दिला.
१३. बी. एफ. स्किनर यांनी सक्रिय अनुबंधन (Operant Conditioning) सिद्धांत मांडला.
१४. स्किनर यांच्या मते बक्षीस व शिक्षा यामुळे वर्तनावर परिणाम होतो.
१५. बक्षीस दिल्यास योग्य वर्तनाची पुनरावृत्ती होते. १६. शिक्षा दिल्यास अयोग्य वर्तन कमी होते. ज्युकेशन
१७. थॉर्नडाईक यांनी प्रयत्न व चुका सिद्धांत (Trial and Error Theory) मांडला.
१८. थॉर्नडाईक यांनी परिणामाचा नियम (Law of Effect) मांडला.
१९. परिणामाचा नियम सांगतो की यशस्वी परिणामामुळे वर्तन पुन्हा घडते.
२०. थॉर्नडाईक यांनी सरावाचा नियम (Law of Exercise) मांडला.
२१. सरावाचा नियम सांगतो की वारंवार सराव केल्याने अध्ययन दृढ होते.
२२. संज्ञानात्मक उपपत्ती मते अध्ययन हे विचार, समज व मानसिक प्रक्रियांवर आधारित असते.
२३. संज्ञानात्मक उपपत्तीचे प्रमुख शास्त्रज्ञ जीन पियाजे होते.
२४. पियाजे यांनी बौद्धिक विकासाचे चार टप्पे सांगितले.
२५. पहिला टप्पा म्हणजे संवेदन-चालना टप्पा (०-२ वर्षे).
२६. दुसरा टप्पा म्हणजे पूर्व-संक्रियात्मक टप्पा (२-७ वर्षे).
२७. तिसरा टप्पा म्हणजे ठोस संक्रियात्मक टप्पा (७-११ वर्षे).
२८. चौथा टप्पा म्हणजे औपचारिक संक्रियात्मक टप्पा (११ वर्षांनंतर).
२९. पियाजे यांच्या मते विद्यार्थी स्वतः अनुभवातून ज्ञान निर्माण करतो.
३०. रचनावादी उपपत्ती मते ज्ञान विद्यार्थी स्वतः तयार करतो.
३१. रचनावादी उपपत्तीचे प्रमुख शास्त्रज्ञ लेव्ह व्हायगोत्स्की होते.
३२. व्हायगोत्स्की यांनी सामाजिक परस्परसंवादाला शिक्षणात महत्त्व दिले.
३३. त्यांनी निकट विकास क्षेत्र (Zone of Proximal Development ZPD) ही संकल्पना मांडली. कोलर एज्यकरान
३४. ZPD म्हणजे विद्यार्थी स्वतः करू शकत नाही पण मार्गदर्शनाने करू शकतो अशी पातळी.
३५. शिक्षकाने विद्यार्थ्याला मार्गदर्शन देऊन अध्ययन सुलभ करावे.
३६. अध्ययन प्रक्रियेत प्रेरणा (Motivation) महत्त्वाची भूमिका बजावते.
३७. प्रेरणा विद्यार्थ्यांना अधिक उत्साहाने शिकण्यास प्रवृत्त करते.
३८. अध्ययनात परिस्थिती आणि वातावरण महत्त्वाचे असते.
३९. सकारात्मक वातावरणामुळे विद्यार्थ्यांचे अध्ययन अधिक प्रभावी होते.
४०. अध्ययन प्रक्रियेत बुद्धिमत्ता व क्षमता महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
४१. विद्यार्थ्यांच्या आवडीनिवडी आणि अनुभव अध्ययनावर परिणाम करतात.
४२. अध्ययनासाठी योग्य अध्यापन पद्धती आवश्यक असतात.
४३. अध्ययन उपपत्ती शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या गरजा समजून घेण्यास मदत करते.
४४. अध्ययन प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग आवश्यक असतो.
४५. विद्यार्थ्यांनी प्रश्न विचारणे व चर्चा करणे अध्ययन वाढवते.
४६. अध्ययनात प्रयोग, निरीक्षण आणि अनुभव महत्त्वाचे असतात.
४७. अध्ययन उपपत्ती शिक्षकांना अध्यापन अधिक परिणामकारक करण्यास मदत करते.
४८. अध्ययन प्रक्रियेत मूल्यांकन (Evaluation) आवश्यक असते.
४९. मूल्यांकनामुळे विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे मापन करता येते.
५०. म्हणून अध्ययन उपपत्ती शिक्षण प्रक्रियेला वैज्ञानिक व प्रभावी बनवते.
