*TET परीक्षा लेख क्र* 47
दिनांक : 05-11-2025
*प्राचीन भारत (भाग १)*
१. इतिहास म्हणजे काय? (कधी, कुठे, कसे)
व्याख्या: 'इति + ह + आस' म्हणजे 'असे हे घडले'. हा भूतकाळातील घटनांचा कालक्रमानुसार आणि सुसंगत अभ्यास आहे.
महत्त्व : हा केवळ घटनांचा संग्रह नाही, तर त्यामागील कारणे, परिणाम आणि मानवी संस्कृतीचा विकास (उदा. समाज, राज्य, अर्थव्यवस्था) समजून घेणे आहे.
कधी? (कालक्रम): उदा. इ.स.पू. (BCE) आणि इ.स. (CE).
कुठे? (भूगोल): मानवी वस्त्या नेहमी नदीकिनारी (उदा. सिंधू, नाईल) वसल्या, कारण पाण्याची उपलब्धता.
कसे? (प्रक्रिया): उदा. शेतीची सुरुवात 'कशी' झाली? आणि त्यामुळे मानवी जीवन 'कसे' भटक्यावरून स्थिर झाले?
२. इतिहासाची साधने (Sources of History)
इतिहास हा पुराव्यांवर आधारित असतो.
अ) भौतिक साधने (Material): (सर्वात विश्वसनीय)
वास्तू/वास्तुशिल्प: किल्ले, मंदिरे, स्तूप (सांची), गुहा (अजिंठा).
वस्तू (Artifacts):
भांडी (Pottery): उदा. चित्रित करडी भांडी (PGW).
हत्यारे: दगडी, तांब्याची, कांस्याची.
मूर्ती: उदा. मोहेंजो-दारो येथील 'कांस्य नर्तिका' (Dancing Girl).
नाणी (Coins): (अभ्यास: Numismatics). राजाचा काळ, आर्थिक स्थिती आणि राज्याचा विस्तार सांगतात.
शिलालेख/ताम्रपट (Inscriptions): (अभ्यास: Epigraphy). उदा. सम्राट अशोकाचे शिलालेख (ब्राह्मी लिपी).
अवशेष: कार्बन-१४ (C-14) पद्धतीचा वापर वस्तूंचे वय (कालमापन) निश्चित करण्यासाठी होतो.
ब) लिखित साधने (Literary):
धार्मिक साहित्य:
वैदिक: ४ वेद, उपनिषदे.
बौद्ध: त्रिपिटक (पाली भाषा), जातक कथा.
जैन: आगम ग्रंथ (प्राकृत भाषा).
धर्मनिरपेक्ष (Secular) साहित्य:
कौटिल्याचे 'अर्थशास्त्र' (मौर्य प्रशासन).
बाणभट्टाचे 'हर्षचरित'.
परदेशी प्रवाशांची वर्णने:
मेगास्थेनिस (ग्रीक): 'इंडिका' (Indica).
फाहियान आणि ह्युएन त्सांग (चिनी).
क) मौखिक साधने (Oral):
पिढ्यान्पिढ्या पाठांतराने जतन केलेले साहित्य.
उदा. लोकगीते, पोवाडे, लोककथा, ओव्या.
३. सुरुवातीचा समाज: पहिले शेतकरी आणि पशुपालक
पुराश्मयुग (Paleolithic):
जीवन: शिकारी (Hunter) आणि अन्न गोळा करणारा (Gatherer).
वस्ती: भटके (Nomadic) जीवन.
शोध: 'अग्नी' (Fire) चा वापर.
मध्याश्मयुग (Mesolithic):
संक्रमणाचा काळ.
हत्यारे: 'सूक्ष्म-अस्त्रे' (Microliths) - लहान, तीक्ष्ण पाती.
पशुपालनाची (उदा. कुत्रा) सुरुवात.
नवाश्मयुग (Neolithic) - 'नवाश्मयुगीन क्रांती':
हा सर्वात महत्त्वाचा बदल आहे.
शेतीची सुरुवात: मानव 'अन्न उत्पादक' (Food Producer) बनला.
पहिली पिके: गहू आणि बार्ली.
स्थिर वस्ती (Sedentary Life): शेतीमुळे 'खेडी' (Villages) वसली.
पशुपालन: शेळ्या, मेंढ्या, गुरे.
नवीन शोध: चाक (Wheel) (वाहतूक आणि कुंभारकाम) आणि मातीची भांडी (Pottery).
भारतातील प्रमुख स्थळे:
मेहरगढ (Mehrgarh): (बलुचिस्तान). 'भारतातील आद्य शेतकरी आणि वस्ती' (इ.स.पू. ७०००). गहू, बार्ली, कच्च्या विटांची घरे.
बुर्झाहोम (Burzahom): (काश्मीर). 'गर्त-निवास' (Pit-Dwellings) - जमिनीखालील घरे.
४. पहिली शहरे: हडप्पा (सिंधू) संस्कृती (IVC)
ही भारतातील पहिली 'नागरी' (Urban) आणि 'कांस्ययुगीन' (Bronze Age) संस्कृती होती.
शोध:
१९२१: हडप्पा (रावी नदी) - दयाराम साहनी.
१९२२: मोहेंजो-दारो (सिंधू नदी) - राखालदास बॅनर्जी.
घोषणा: सर जॉन मार्शल (१९२४).
काळ: परिपक्व काळ इ.स.पू. २६०० ते इ.स.पू. १९००.
विस्तार: उत्तरेस मांडा (J&K) ते दक्षिणेस दायमाबाद (महाराष्ट्र).
प्रमुख वैशिष्ट्य: नगररचना (Town Planning):
विभागणी: 'गढी' (Citadel - उंच) आणि 'सामान्य वस्ती' (Lower Town).
रस्ते: काटकोनात (Grid Pattern) छेदणारे.
गटार व्यवस्था (Drainage): 'झाकलेली' (Covered) गटारे आणि 'मॅनहोल'. (अद्वितीय वैशिष्ट्य).
घरे: 'भाजलेल्या विटां'चा (Baked Bricks) वापर (प्रमाण ४:२:१). घरात विहीर, स्नानगृह.
प्रमुख सार्वजनिक इमारती:
महास्नानगृह (Great Bath): मोहेंजो-दारो येथे. धार्मिक विधींसाठी (Ritual Bathing).
धान्याची कोठारे (Granary): हडप्पा.
गोदी/बंदर (Dockyard): लोथल (Lothal), गुजरात. (सागरी व्यापाराचा पुरावा).
जीवनमान:
शेती: गहू, बार्ली. जगात सर्वप्रथम 'कापूस' (Cotton) पिकवला (ग्रीक नाव: सिंडोन).
व्यापार: अंतर्गत आणि मेसोपोटेमिया (Meluhha) सोबत.
कला आणि हस्तकला:
मुद्रा (Seals): स्टीएटाईट (Steatite) दगडाच्या. सर्वाधिक: एकशिंगी (Unicorn). 'पशुपती' (प्रोटो-शिव) मुद्रा.
मूर्ती: 'कांस्य नर्तिका' (मोहेंजो-दारो) आणि 'मातृदेवता' (टेराकोटा) मूर्ती.
मणी (Beads): कार्नेलियन (Carnelian) मणी (चान्हुदारो, लोथल).
लिपी (Script):
'चित्रात्मक' (Pictographic).
अद्याप 'वाचता आलेली नाही' (Undeciphered).
धर्म:
'मंदिरे' सापडली नाहीत.
'मातृदेवता' आणि 'पशुपती' यांची पूजा.
झाडे (पिंपळ), प्राणी (वशिंड असलेला बैल) यांची पूजा.
ऱ्हास (Decline):
अंदाजे इ.स.पू. १९००.
कोणतेही 'एक' कारण नाही.
प्रमुख कारणे: पर्यावरणीय बदल (Climate Change), नदी आटणे (सरस्वती), वारंवार पूर, व्यापारात घट. ('आर्य आक्रमण' सिद्धांत आता नाकारला गेला आहे)
