सर्व_खेळाचे_मैदान_माहिती_

 

*मंगळावरची शाळा इयत्ता दुसरी* *इयत्ता- दुसरी: प्लेलिस्ट

 

तुमच्या सर्व ग्रुप वर पाठवा

जास्तीत जास्त फॉरवर्ड करा

👇👇👇टच हेअर 👇👇

👇👇दुसरी 👇👇

https://chat.whatsapp.com/JHMBjzGw6H50vcax8bBZTn

 सर्व पालक व शिक्षक ग्रुप वर शेअर करावी 📲🙏🙏📲

*`सौजन्य व संकलन`*

*----🇷‌🇲‌🇩‌🅿️🅿️----*

https://youtu.be/9EkIRiKZP7s

*मंगळावरची शाळा इयत्ता दुसरी*

*इयत्ता- दुसरी: प्लेलिस्ट* https://www.youtube.com/playlist?list=PLYR5c4MM-c7b1ZypNM2cY-exIurIr2yvJ

पाठ टाचण 7/11

दिनांक: ०६-११-२०२५ *महाजनपदे, जैन-बौद्ध धर्म आणि मौर्य साम्राज्य* (इ.स.पूर्व ६ वे शतक ते इ.स.पूर्व २ रे शतक)

 *TET  इतिहास लेख क्र. २*

१. महाजनपदे आणि मगधचा उदय

इ.स.पूर्व ६ व्या शतकात भारतात १६ मोठी राज्ये (महाजनपदे) उदयास आली. बौद्ध ग्रंथ 'अंगुत्तर निकाय' मध्ये याची यादी मिळते.

प्रमुख महाजनपदे:

काशी: वाराणसी

कोसल: श्रावस्ती

वज्जी: वैशाली (गणराज्य)

मल्ल: कुशीनगर (गणराज्य)

अवंती: उज्जयिनी

गांधार: तक्षशिला

अश्मक: पैठण (दक्षिणेतील एकमेव)

मगध: राजगृह (सर्वात शक्तिशाली)

मगधचा उदय: मगधच्या उदयामागे सुपीक जमीन, लोखंडाच्या खाणी, हत्तींची उपलब्धता आणि गंगेमुळे होणारी जलवाहतूक ही प्रमुख कारणे होती.

हर्यक वंश:

बिंबिसार: पहिला महत्त्वाचा राजा. अंग राज्य जिंकले. बुद्धाचा समकालीन.

अजातशत्रू: बिंबिसाराचा पुत्र. काशी व वज्जी जिंकले. याच्या काळात पहिली बौद्ध संगिती (राजगृह) भरली.

शिशुनाग वंश:

कालाशोक: याच्या काळात दुसरी बौद्ध संगिती (वैशाली) भरली.

नंद वंश:

महापद्म नंद: 'भारताचा पहिला साम्राज्य निर्माता' व 'एकराट' पदवी.

धनानंद: शेवटचा नंद राजा. याच्याच काळात सिकंदरचे आक्रमण (इ.स.पूर्व ३२६) झाले.

२. नवीन विचार प्रवाह: जैन आणि बौद्ध धर्म

जैन धर्म (Jainism)

२४ तीर्थंकर. पहिले ऋषभदेव, २३ वे पार्श्वनाथ.

वर्धमान महावीर (२४ वे तीर्थंकर):

जन्म: कुंडग्राम (वैशाली).

ज्ञानप्राप्ती: 'कैवल्य' (जृंभिकग्राम).

निर्वाण: पावापुरी.

शिकवण:

त्रिरत्ने: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चरित्र.

पंच महाव्रते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (साठा न करणे) आणि ब्रह्मचर्य (महावीरांनी जोडले).

अनेकांतवाद (सत्याचे अनेक पैलू).

पंथ:

श्वेतांबर (स्थूलभद्र) - पांढरी वस्त्रे.

दिगंबर (भद्रबाहू) - वस्त्रत्याग.

बौद्ध धर्म (Buddhism)

गौतम बुद्ध (सिद्धार्थ):

जन्म: लुंबिनी.

गृहत्याग: 'महाभिनिष्क्रमण'.

ज्ञानप्राप्ती: बोधगया (पिंपळ वृक्ष).

पहिले प्रवचन: सारनाथ ('धम्मचक्र प्रवर्तन').

निर्वाण: कुशीनगर ('महापरिनिर्वाण').

शिकवण:

चार आर्यसत्ये: (१. जगात दुःख आहे, २. दुःखाला कारण आहे (तृष्णा), ३. दुःखाचा नाश होतो, ४. दुःखनाशाचा मार्ग आहे).

अष्टांग मार्ग: (हाच दुःखनाशाचा मार्ग).

मध्यम मार्ग: (अति भोग आणि अति तप यांतील सुवर्णमध्य).

त्रिपिटक: (पाली भाषा) - सुत्त पिटक, विनय पिटक, अभिधम्म पिटक.

बौद्ध संगिती (परिषदा):

पहिली: राजगृह (अजातशत्रू).

दुसरी: वैशाली (कालाशोक).

तिसरी: पाटलीपुत्र (अशोक).

चौथी: काश्मीर (कनिष्क) - हीनयान व महायान पंथात विभागणी.

३. मौर्य साम्राज्य (पहिले भारतीय साम्राज्य)

चंद्रगुप्त मौर्य:

नंद राजा धनानंदाचा पराभव करून चाणक्य (कौटिल्य) याच्या मदतीने मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.

चाणक्याचा ग्रंथ: अर्थशास्त्र (राज्यशास्त्र).

ग्रीक सेनापती सेल्युकस निकेटर याचा पराभव केला.

मेगास्थेनिस हा सेल्युकसचा राजदूत चंद्रगुप्ताच्या दरबारी होता, त्याने इंडिका हा ग्रंथ लिहिला.

बिंदुसार:

चंद्रगुप्ताचा पुत्र.

सम्राट अशोक:

भारतातील सर्वश्रेष्ठ राजांपैकी एक. 'देवानांपिय पियदस्सी'.

कलिंग युद्ध (इ.स.पूर्व २६१): या युद्धातील रक्तपात पाहून अशोकाचे हृदयपरिवर्तन झाले व त्याने बौद्ध धर्म स्वीकारला.

अशोकाचा धम्म: हा एक धर्म नसून नैतिक आचारसंहिता होती (वडिलधाऱ्यांचा आदर, अहिंसा, सहिष्णुता).

धम्म प्रसार: 'धम्म महामत्त' अधिकाऱ्यांची नेमणूक. पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले.

तिसरी बौद्ध संगिती पाटलीपुत्र येथे भरवली.

अशोकाचे शिलालेख:

लोकांशी संवाद साधण्यासाठी हे लेख दगडी स्तंभांवर व शिळांवर कोरले.

भाषा: प्राकृत. लिपी: प्रामुख्याने ब्राह्मी (डावीकडून उजवीकडे) आणि खरोष्ठी (वायव्य भारत).

हे शिलालेख वाचण्यात जेम्स प्रिन्सेप याला १८३७ मध्ये यश आले.

१३ व्या शिलालेखात कलिंग युद्धाचे वर्णन आहे.

सारनाथ येथील 'सिंहस्तंभ' (चतुर्मुख सिंह) हे भारताचे राष्ट्रचिन्ह आहे.

मौर्य प्रशासन व पतन:

प्रशासन अत्यंत केंद्रीकृत होते.

'समाहर्ता' (कर गोळा करणारा) व 'सन्निधाता' (कोषाध्यक्ष) हे प्रमुख अधिकारी होते.

अशोकानंतरचे राजे कमकुवत ठरले.

शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याची हत्या त्याचा सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने केली व शुंग वंशाची स्थापना झाली.

🌸🌸🌸🌸🌸🌸🌸🌸

TET विज्ञान: सूक्ष्म पोषक तत्वे आणि संतुलित आहार* दिनांक : ०६-११-२०२५

 

सूक्ष्म पोषक तत्वे (Micronutrients) अन्नामधील असे घटक जे शरीराला अत्यंत कमी प्रमाणात लागतात, पण त्यांच्या अभावामुळे गंभीर आजार होऊ शकतात. यात प्रामुख्याने जीवनसत्त्वे (Vitamins) आणि खनिजे (Minerals) यांचा समावेश होतो.

१. जीवनसत्त्वे (Vitamins) जीवनसत्त्वे ही सेंद्रिय संयुगे आहेत जी शरीराच्या चयापचय क्रियेत आणि संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

जीवनसत्त्वांचे मुख्य प्रकार:

अ) मेद-विद्राव्य (Fat-Soluble) जीवनसत्त्वे: ही जीवनसत्त्वे शरीराच्या मेदयुक्त ऊतींमध्ये साठवली जातात. उदा: A, D, E, K.

जीवनसत्त्व 'अ' (रेटिनॉल): दृष्टी आणि त्वचेच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे. अभाव: रातांधळेपणा (Night Blindness), झेरॉफ्थाल्मिया. स्रोत: गाजर, रताळे, पपई, आंबा, दूध, यकृत.

जीवनसत्त्व 'ड' (कॅल्सिफेरॉल): कॅल्शियम शोषण्यासाठी आणि हाडांच्या बळकटीसाठी आवश्यक. अभाव: मुलांमध्ये मुडदूस (Rickets), प्रौढांमध्ये ऑस्टिओमलेशिया. स्रोत: सकाळचे कोवळे ऊन (मुख्य स्रोत), दूध, अंडी.

जीवनसत्त्व 'इ' (टोकोफेरॉल): एक अँटिऑक्सिडंट, पेशींचे संरक्षण करते. त्वचेसाठी उपयुक्त. स्रोत: वनस्पतीजन्य तेल, बदाम, अक्रोड.

जीवनसत्त्व 'के' (फिलोक्विनोन): रक्त गोठण्यासाठी (Blood Clotting) अत्यंत आवश्यक. अभाव: रक्तस्त्राव न थांबणे. स्रोत: हिरव्या पालेभाज्या (पालक, कोबी).

ब) जल-विद्राव्य (Water-Soluble) जीवनसत्त्वे: ही पाण्यात विरघळतात व शरीरात साठवली जात नाहीत (B12 वगळता). ती रोज घेणे आवश्यक आहे. उदा: B-समूह आणि C.

जीवनसत्त्व 'क' (अ‍ॅस्कॉर्बिक आम्ल): रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते, जखमा भरून काढते, लोहाचे शोषण वाढवते. अभाव: स्कर्वी (Scurvy) (हिरड्यांमधून रक्त येणे). स्रोत: आवळा, लिंबू, संत्री, पेरू.

जीवनसत्त्व 'ब' समूह (B-Complex): हा आठ जीवनसत्त्वांचा गट आहे (B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12). हे ऊर्जा निर्मिती आणि चेतासंस्थेसाठी महत्त्वाचे आहेत.

B1 (थायमिन): अभावामुळे बेरीबेरी होतो.

B3 (नायासिन): अभावामुळे पेलाग्रा (3D रोग) होतो.

B9 (फॉलिक आम्ल): गर्भवती महिलांसाठी अत्यंत आवश्यक; अभावामुळे गर्भाला न्यूरल ट्यूब दोष.

B12 (कोबालामिन): अभावामुळे पर्निशिअस अ‍ॅनिमिया होतो. हे फक्त प्राणीजन्य पदार्थात आढळते.

२. खनिजे (Minerals) ही अजैविक मूलद्रव्ये आहेत जी शरीराच्या वाढीसाठी आणि नियंत्रणासाठी आवश्यक आहेत.

कॅल्शियम (Calcium): हाडे आणि दात यांच्या बळकटीसाठी. स्नायूंच्या आकुंचनासाठी आवश्यक. अभाव: ऑस्टिओपोरोसिस (हाडे ठिसूळ होणे). स्रोत: दूध, दुग्धजन्य पदार्थ, नाचणी, तीळ.

लोह (Iron): रक्तातील 'हिमोग्लोबिन' चा मुख्य घटक, जो ऑक्सिजन वाहून नेतो. अभाव: अ‍ॅनिमिया (रक्तक्षय / पांडुरोग). स्रोत: हिरव्या भाज्या, मांस, गूळ, खजूर.

आयोडीन (Iodine): थायरॉईड ग्रंथीच्या कार्यासाठी आणि 'थायरॉक्सिन' संप्रेरक तयार करण्यासाठी. अभाव: गलगंड (Goiter / गॉयटर), क्रेटिनिझम (शारीरिक-मानसिक वाढ खुंटणे). स्रोत: आयोडीनयुक्त मीठ, समुद्री मासे.

३. इतर महत्त्वाचे घटक

तंतुमय पदार्थ (Fibers / चोथा): हे पचत नाहीत, पण पचनसंस्था निरोगी ठेवतात. बद्धकोष्ठता (Constipation) टाळतात. स्रोत: संपूर्ण धान्ये, फळांची साले, भाज्या.

पाणी (Water): शरीराचे तापमान नियंत्रित करते, पोषक तत्वे वाहून नेते आणि टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकते.

४. संतुलित आहार (Balanced Diet) व्याख्या: असा आहार ज्यामध्ये शरीराच्या गरजेनुसार सर्व पोषक तत्वे (कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, जीवनसत्त्वे, खनिजे) आणि पाणी योग्य प्रमाणात समाविष्ट असतात. गरज: ऊर्जा, वाढ, रोगप्रतिकारशक्ती आणि सर्व अभावजन्य विकारांपासून संरक्षणासाठी संतुलित आहार आवश्यक आहे.

🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋

पुढील TET paper साठी व शैक्षणिक व्हिडिओ पाहण्यासाठी

 

https://youtu.be/Yi76j1_o83Y?si=1vIdGZ_q9h2qaA6r

https://youtu.be/Qy5f14zmwb0?si=u4ABT5-aZSLZNE4Z

१) 💜 *TET paper 1 st भाग* 👆

२) *TET paper 1 st* 👇

https://youtu.be/4pBgopE_8LI?si=CsYXX4ONT6YI3WHW

3) *TET paper 1 st* 👇

https://youtu.be/V_EjVyqq_tM?si=KY4HVvXiVQYbJw1o

4) *TET paper 1 st* 👇

https://youtu.be/Yi76j1_o83Y?si=_QQoNyoYPCGuGoKG

5) *TET paper 1 st* 👇

https://youtu.be/JwVm1IPRbuk?si=t0IOQjLWjkxQCfde

*पुढील TET paper साठी व शैक्षणिक व्हिडिओ पाहण्यासाठी माझे हे युट्यूब चॅनल सबस्क्राईब करायला विसरू नका.*

🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳

दिनांक : 05-11-2025 *प्राचीन भारत (भाग १)

 

*TET परीक्षा लेख क्र* 47

दिनांक : 05-11-2025

*प्राचीन भारत (भाग १)*

१. इतिहास म्हणजे काय? (कधी, कुठे, कसे)

व्याख्या: 'इति + ह + आस' म्हणजे 'असे हे घडले'. हा भूतकाळातील घटनांचा कालक्रमानुसार आणि सुसंगत अभ्यास आहे.

महत्त्व : हा केवळ घटनांचा संग्रह नाही, तर त्यामागील कारणे, परिणाम आणि मानवी संस्कृतीचा विकास (उदा. समाज, राज्य, अर्थव्यवस्था) समजून घेणे आहे.

कधी? (कालक्रम): उदा. इ.स.पू. (BCE) आणि इ.स. (CE).

कुठे? (भूगोल): मानवी वस्त्या नेहमी नदीकिनारी (उदा. सिंधू, नाईल) वसल्या, कारण पाण्याची उपलब्धता.

कसे? (प्रक्रिया): उदा. शेतीची सुरुवात 'कशी' झाली? आणि त्यामुळे मानवी जीवन 'कसे' भटक्यावरून स्थिर झाले?

२. इतिहासाची साधने (Sources of History)

इतिहास हा पुराव्यांवर आधारित असतो.

अ) भौतिक साधने (Material): (सर्वात विश्वसनीय)

वास्तू/वास्तुशिल्प: किल्ले, मंदिरे, स्तूप (सांची), गुहा (अजिंठा).

वस्तू (Artifacts):

भांडी (Pottery): उदा. चित्रित करडी भांडी (PGW).

हत्यारे: दगडी, तांब्याची, कांस्याची.

मूर्ती: उदा. मोहेंजो-दारो येथील 'कांस्य नर्तिका' (Dancing Girl).

नाणी (Coins): (अभ्यास: Numismatics). राजाचा काळ, आर्थिक स्थिती आणि राज्याचा विस्तार सांगतात.

शिलालेख/ताम्रपट (Inscriptions): (अभ्यास: Epigraphy). उदा. सम्राट अशोकाचे शिलालेख (ब्राह्मी लिपी).

अवशेष: कार्बन-१४ (C-14) पद्धतीचा वापर वस्तूंचे वय (कालमापन) निश्चित करण्यासाठी होतो.

ब) लिखित साधने (Literary):

धार्मिक साहित्य:

वैदिक: ४ वेद, उपनिषदे.

बौद्ध: त्रिपिटक (पाली भाषा), जातक कथा.

जैन: आगम ग्रंथ (प्राकृत भाषा).

धर्मनिरपेक्ष (Secular) साहित्य:

कौटिल्याचे 'अर्थशास्त्र' (मौर्य प्रशासन).

बाणभट्टाचे 'हर्षचरित'.

परदेशी प्रवाशांची वर्णने:

मेगास्थेनिस (ग्रीक): 'इंडिका' (Indica).

फाहियान आणि ह्युएन त्सांग (चिनी).

क) मौखिक साधने (Oral):

पिढ्यान्‌पिढ्या पाठांतराने जतन केलेले साहित्य.

उदा. लोकगीते, पोवाडे, लोककथा, ओव्या.

३. सुरुवातीचा समाज: पहिले शेतकरी आणि पशुपालक

पुराश्मयुग (Paleolithic):

जीवन: शिकारी (Hunter) आणि अन्न गोळा करणारा (Gatherer).

वस्ती: भटके (Nomadic) जीवन.

शोध: 'अग्नी' (Fire) चा वापर.

मध्याश्मयुग (Mesolithic):

संक्रमणाचा काळ.

हत्यारे: 'सूक्ष्म-अस्त्रे' (Microliths) - लहान, तीक्ष्ण पाती.

पशुपालनाची (उदा. कुत्रा) सुरुवात.

नवाश्मयुग (Neolithic) - 'नवाश्मयुगीन क्रांती':

हा सर्वात महत्त्वाचा बदल आहे.

शेतीची सुरुवात: मानव 'अन्न उत्पादक' (Food Producer) बनला.

पहिली पिके: गहू आणि बार्ली.

स्थिर वस्ती (Sedentary Life): शेतीमुळे 'खेडी' (Villages) वसली.

पशुपालन: शेळ्या, मेंढ्या, गुरे.

नवीन शोध: चाक (Wheel) (वाहतूक आणि कुंभारकाम) आणि मातीची भांडी (Pottery).

भारतातील प्रमुख स्थळे:

मेहरगढ (Mehrgarh): (बलुचिस्तान). 'भारतातील आद्य शेतकरी आणि वस्ती' (इ.स.पू. ७०००). गहू, बार्ली, कच्च्या विटांची घरे.

बुर्झाहोम (Burzahom): (काश्मीर). 'गर्त-निवास' (Pit-Dwellings) - जमिनीखालील घरे.

४. पहिली शहरे: हडप्पा (सिंधू) संस्कृती (IVC)

ही भारतातील पहिली 'नागरी' (Urban) आणि 'कांस्ययुगीन' (Bronze Age) संस्कृती होती.

शोध:

१९२१: हडप्पा (रावी नदी) - दयाराम साहनी.

१९२२: मोहेंजो-दारो (सिंधू नदी) - राखालदास बॅनर्जी.

घोषणा: सर जॉन मार्शल (१९२४).

काळ: परिपक्व काळ इ.स.पू. २६०० ते इ.स.पू. १९००.

विस्तार: उत्तरेस मांडा (J&K) ते दक्षिणेस दायमाबाद (महाराष्ट्र).

प्रमुख वैशिष्ट्य: नगररचना (Town Planning):

विभागणी: 'गढी' (Citadel - उंच) आणि 'सामान्य वस्ती' (Lower Town).

रस्ते: काटकोनात (Grid Pattern) छेदणारे.

गटार व्यवस्था (Drainage): 'झाकलेली' (Covered) गटारे आणि 'मॅनहोल'. (अद्वितीय वैशिष्ट्य).

घरे: 'भाजलेल्या विटां'चा (Baked Bricks) वापर (प्रमाण ४:२:१). घरात विहीर, स्नानगृह.

प्रमुख सार्वजनिक इमारती:

महास्नानगृह (Great Bath): मोहेंजो-दारो येथे. धार्मिक विधींसाठी (Ritual Bathing).

धान्याची कोठारे (Granary): हडप्पा.

गोदी/बंदर (Dockyard): लोथल (Lothal), गुजरात. (सागरी व्यापाराचा पुरावा).

जीवनमान:

शेती: गहू, बार्ली. जगात सर्वप्रथम 'कापूस' (Cotton) पिकवला (ग्रीक नाव: सिंडोन).

व्यापार: अंतर्गत आणि मेसोपोटेमिया (Meluhha) सोबत.

कला आणि हस्तकला:

मुद्रा (Seals): स्टीएटाईट (Steatite) दगडाच्या. सर्वाधिक: एकशिंगी (Unicorn). 'पशुपती' (प्रोटो-शिव) मुद्रा.

मूर्ती: 'कांस्य नर्तिका' (मोहेंजो-दारो) आणि 'मातृदेवता' (टेराकोटा) मूर्ती.

मणी (Beads): कार्नेलियन (Carnelian) मणी (चान्हुदारो, लोथल).

लिपी (Script):

'चित्रात्मक' (Pictographic).

अद्याप 'वाचता आलेली नाही' (Undeciphered).

धर्म:

'मंदिरे' सापडली नाहीत.

'मातृदेवता' आणि 'पशुपती' यांची पूजा.

झाडे (पिंपळ), प्राणी (वशिंड असलेला बैल) यांची पूजा.

ऱ्हास (Decline):

अंदाजे इ.स.पू. १९००.

कोणतेही 'एक' कारण नाही.

प्रमुख कारणे: पर्यावरणीय बदल (Climate Change), नदी आटणे (सरस्वती), वारंवार पूर, व्यापारात घट. ('आर्य आक्रमण' सिद्धांत आता नाकारला गेला आहे)

संगणक, माहिती तंत्रज्ञान व इंटरनेटचा वापर १

TET PRESS NOTE 04

दैनंदिन पाठाचे टाचण

पाठ टाचण

शिष्यवृत्ती परीक्षा चौथी अभ्यासक्रम सर्व

शिष्यवृत्ती परीक्षा चौथी अभ्यासक्रम सर्व